در يكي از تحقيقات، وقتي كتاب يكي از نويسندگان اهل سنت را مطالعه مي‌كردم به اين مطلب برخوردم كه: شيعيان با انسان شناسي خاص كه شبيه انسان شناسي هابز است، انسان عادي را از فهم و درك و اداره‌ي اكثر امور، از جمله امور عمومي، عاجز مي‌بيند؛ لذا همه چيز را انداخته است به گردن امام.[1]

وقتي اين مطلب را در آن كتاب مطالعه كردم به شدت ناراحت شدم، شدت ناراحتي‌ام به حدي بود كه كاملاً مرا از وضع يك محقق بيرون برد و در موضع يك رديه نويس قرار داد كه تمام هم و غمش محكوم كردن حريف و ردكردن مطالب او (به هر قمت) مي‌باشد و اين موضع‌گيري بدون اينكه پشتوانه‌ي علمي محكم داشته باشد، روي آن تحقيق من كاملاً اثر گذاشته است؛ و تا مدتها از اين مسئله ناراحت بودم كه اين نويسنده سني به قول عاميانه چطور جرأت كرده است كه انسان‌شناختي هابزي را به مذهب حقه‌ي اثناعشري نسبت داده است!؟ اين حس نفرت در من وجود داشت و چنان شديد بود كه يك زره احتمال درستي آن را نمي‌دادم لذا هيچگاه مرا به وادي تحقيق و حقيقت جويي رهنمون نگرديد. تا اينكه در كتاب ديگري همان مطلب را مشاهده كردم با اين تفاوت كه كتاب از يكي از انديشمندان و بزرگان عرصه‌ي علوم اجتماعي و سياسي و شيعه مذهب بود.[2]مطالعه‌ي اين كتاب همچون پتكي بود كه بر سرم فرود آمد و مرا از وادي لجاجت و جزم انديشي بيرون آورد وبا ايجاد اين شبهه كه نكند مطلب مذكور درست باشد، مرا به وادي تحقيق و جستجو انداخت.

بعد از كمي مطالعه و تحقيق به اين نتيجه رسيدم كه انسان‌شناسي تشيع، اگر نگوييم انسان‌شناسي هابزي، حداقل انسان شناسي خاص است. انسان‌شناسي كه در آن پيامبر و خصوصاً امام جايگاهي خاص دارد. اين امام است كه مي‌تواند حقايق كتاب و وحي را درك كند. اين امام است كه با علم لدني مسائل ظاهري و باطني را درك مي‌كند. اين امام است كه با داشتن علم غيب و عصمت مي‌تواند دست انسانهاي عادي را بگيرد و راهنمايي كند. لذا برخداوند واجب است كه بعد از پيامبر(ص) چنين شخصي را براي راهنمايي انسانها، قرار دهد(قاعده‌ي لطف). طبعاً وقتي چنين انساني در جامعه وجود داشته باشد تمامي امور از جمله زعامت سياسي و رهبري جامعه از آن او خواهد بود و ...اينها همگي مسائلي هستند كه از انسان‌شناسي خاص ناشي مي‌شود. سؤالي كه در اين تحقيق مطرح است اين است كه پيامبر(ص) و امام معصوم(ع) وقتي ولايت دارند و در امور عمومي و سياسي اولويت دارند به خاطر دو ويژگي علم و عصمت كاملاً پذيرفتني است، اما ولايت فقيه چگونه قابل توجيه است؟

به عبارت ديگر مبناي انسان‌شناسي ولايت معصوم(ع) كاملا روشن است و آن اينكه انسان عادي چون نه علم به حقايق دارد و نه عصمت؛ بنابراين معصوم كه اين دو ويژگي را دارد، بايد در رأس امور قرار گيرد تا او را راهنمايي كند. اما ولايت فقيه برچه مبناي انسان‌شناختي استوار است. آيا لازمه پذيرش ولايت فقيه محجوريت انسانها در امور عمومي نيست؟ اگر نيست، پس چه مبناي انسان‌شناختي را مي‌توان براي ولايت فقيه در نظر گرفت؟

مفاهيم

الف) ولايت

ماده «ولي» كه «ولايت» از آن مشتق شده است در اصل به معني «قرار گرفتن چيزي در كنار چيز ديگري است، به نحوي كه فاصله يا شيء سومي در ميان آن دو نباشد».[3]

از اين معني به قرب، نزديكي و دنو نيز تعبير شده است.

واژه‌ي ولايت و تمامي مشتقات آن در معاني متعدد به كار رفته است و درهمه معاني همان مناسبت قرب و نزديكي لحاظ شده است؛ از جمله مي‌توان معاني نصرت و ياري، محبت، تسلط، سيطره، سلطنت و امارت را براي واژه‌ي ولايت و مشتقات آن نام برد.[4]

«وَلايت» و «وٍِِِِلايَت» به فتح و كسر «واو» هر دو استعمال شده است؛ با اين فرق كه «وَلايت» به فتح واو بيشتر به معني نصرت و نسب استعمال مي‌شود، «ولايت» به كسر واو به معني امارت و سلطنت.[5]بنابراين «ولايت» به معني تصدي امر و به به عهده گرفتن امور غير است.[6]

ب) ولايت فقيه

فقيه در اصطلاح مذهبي به شخصيتي مي‌گويند كه از دانش دين با خبر بوده و به بينش حكومت اسلامي آگاهي دارد. و افزون بر اين ويژگي تخصصي، از برجستگي روحي ـ معنوي نيز برخوردار است كه از آن به عدالت تعبير مي‌شود.

وقتي واژه‌ي «ولايت» همراه كلمه فقيه مي‌آيد به معني اين است كه شخص فقيه اموري را عهده‌دار و به ديگران نسبت به آن امور اولويت دارد. امروز مراد از «ولايت فقيه» زمامداري در جامعه يا حكومت است.[7]

نظريات ولايت فقيه

براي بررسي مبناي انسان‌شناختي ولايت فقيه لازم است به نظريه‌هاي ولايت فقيه اشاره نماييم تا معلوم شود مراد از «ولايت فقيه» و «مبناي انسان شناختي» آن بر اساس كدام نظريه است.

به طور كلي نظريه‌هاي سياسي شيعه را در 9 نظريه احصاء و شمارش كرده‌اند:

1.            سلطنت مشروعه

2.            ولايت انتصابي عامه فقيهان

3.            ولايت انتصابي عامه شوراي مراجع تقليد

4.            ولايت انتصابي مطلقه فقيهان

5.            دولت مشروطه (با نظارت و اذن فقيهان)

6.            خلافت مردم با نظارت مرجعيت

7.            ولايت انتخابي مقيده فقيه

8.            ولايت انتخابي اسلامي

9.            وكالت مالكان شخصي مشاع.[8]

در ميان نظريات فوق در بعضي براي فقيه «ولايت» قائل شده است در بعضي ديگر ولايتي در نظر گرفته نشده است. در نظرياتي كه «وِلايت» در نظر گرفته شده است محدوده ولايت متفاوت است.

در يك تقسيم‌بندي ديگر، نظريه‌ها چنين دسته بندي شده است:

1.    جواز تصرف فقيه در دوران غيبت

2.    ولايت فقيه در امور حسبيه

3.    ولايت فقيه در اجراي حدود و قضاوت

4.    ولايت عام فقيه

             الف ـ ولايت عام فقيه در چارچوب احكام فرعي الهي

             ب ـ ولايت انتصابي مطلقه فقيه.[9]

آنچه ما در اين تحقيق مد نظر داريم «ولايت انتصابي مطلقه فقيه» است. يعني اين نظريه كه بالاترين و كاملترين حد «ولايت» را براي فقيه قائل است، چه مبناي انسان‌شناختي دارد؟

دلايل ولايت فقيه

براي اثبات ولايت فقيه دلايل مختلفي ارائه شده است كه مهمترين آنها عبارتند از:

1.      دليل نقلي

2.      دليل عقلي محض

3.      دليل ملفّق از عقل و نقل.[10]

آنچه مورد نظر است دلايل عقلي محض است؛ يعني كساني كه ولايت فقيه را با دلايل عقلي ثابت كرده‌اند چه پيش‌فرضها و مباني انسان‌شناختي، مورد نظرشان بوده است. لذا ما براي اينكه مباني انسان‌شناختي ولايت فقيه را به دست آوريم لازم است تمامي دلايل عقلي قائلان به ولايت انتصابي مطلقه فقيه را بررسي نماييم.

مباني انسان‌شناختي ولايت فقيه

مبنا يا مباني معمولاً به چيزي گفته مي‌شود كه در جواب چراها و پرسشها از وجود يا ضرورت شيء مي‌آيد مثلاً در حقوق مي‌گويد قواعد حقوقي الزام آور است بعد مي‌گويد چرا الزام آور است. آنچه در جواب اين سؤال مي‌آيد مبناي حقوق ناميده مي‌شود. ممكن است كسي بگويد چون خدا خواسته است يا عده‌اي بگويد چون از طبيعت انسان ناشي مي‌شود و...[11]

در مورد بحث ما هم مثلاً وقتي گفته انسان بايد آزاد باشد، اگر كسي بگويد چرا؟ آنچه در جواب مي‌آيد بيانگر مبناي انسان شناختي گزاره‌ي فوق است: مثلاً چون خدا انسان را آزاد آفريده است يا انسان طبيعتاً آزاد است و...

يا اينكه كسي مي‌گويد: بايد حاكم قدرتمند و مستبد همواره بر انسانها حاكم باشد وقتي سؤال مي‌شود چرا؟ مي‌گويد: چون انسان مثلاً درنده‌خو است يا انسان گرگ انسان است. همه‌ي آنچه در جواب چرا مي‌آيد در واقع بيانگر مبنا يا مباني انسان شناختي است.

چنانكه قبلاً نيز اشاره شد براي به دست آوردن مباني انسان‌شناختي ولايت فقيه بايد دلايل عقلي ولايت فقيه را بررسي نماييم تا روشن شود كه قائلان به ولايت مطلقه‌ي انتصابي فقيه چه پيش فرضها و مباني را درمورد انسان در نظر گرفته و با توجه به آن، مباني ضرورت ولايت فقيه را اثبات كرده است:

براهين عقلي[12]

دليل اول: برهان مبتني بر نظم اجتماعي

اين برهان همان استدلال مشهور فلاسفه بر نبوت است. از جمله متقدمين شيخ الرئيس ابن سينا در الهيات شفاء و از ميان متأخرين علامه طباطبايي رضوان الله عليه در اثبات نبوت به آن استناد كرده‌اند. اين برهان با تفكيك مقدماتش به اين شرح است:

مقدمه‌ي اول. انسان اجتماعي است. اختلاف و تنازع، طبيعي اجتماع انساني است.

مقدمه‌ي دوم. رفع اختلاف و نظم اجتماعي نيازمند قانون و مجري قانون (سانّ) است.

مقدمه‌ي سوم. بشر خود قدرت وضع قوانيني كه موجب سعادت در زندگي اجتماعي او بگردد را ندارد.

مقدمه‌ي چهارم. اين قانون تنها برخاسته از وحي يعني دين است و لازمه‌ي اينكه متن دين به طور كامل به آدميان برسد اين است كه آورنده‌ و حافظ آن نيز معصوم باشد با ضميمه كردن مقدمه‌ي ديگري اين برهان بر امامت نيز دلالت مي‌كند:

مقدمه‌ي پنجم. تفصيل تعاليم خداوند و رسولG (يعني قوانين ديني) و تبيين آنها نيازمند امام معصوم است.

واضح است كه سه مقدمه‌ي اول اين برهان، عام است، اما دو مقدمه‌ي اخير آن مختص معصومين˜ است. لذا براي تطبيق آن بر ولي فقيه دو مقدمه‌ي اخير اينگونه بازسازي شده است:

«هدايت نوع انسان نه بدون وحي الهي ميسر است ونه بدون رهبر وحي شناس و عامل به آن. يعني تنها نزول وحي و القاء مجموع  قوانين به صورت كتاب آسماني توسط فرشته كافي نيست، بلكه وجود انساني كه مستقيماً و بلاواسطه حامل آن وحي باشد و يا غير مستقيم و مع الواسطه، حافظ و مجري آن باشد ضروري است و گرنه همان محذور هرج و مرج لازم مي‌آيد...بنابراين براي عنصر فاعلي جامعه تصور نائب يا نماينده رواست گرچه براي عنصر صوري يعني وحي الهي تصور بدل يا عوض نارواست، زيرا با حفظ اصل لايزال نوبت به غير نمي‌رسد.[13] از اين برهان مي‌توان نكات ذيل را استفاده كرد:

1.      امامت ادامه‌ي نبوت است و ولايت فقيه ادامه‌ي امامت؛ يعني نمي‌توان «ولايت فقيه» بدون در نظر گرفتن «امامت» و امامت را بدون رسالت، ثبت كرد.

2.      اين برهان بر انسان‌شناختي خاص استوار است كه در بعضي فقرات به آن تصريح و در بعضي ديگر به صورت ضمني اشاره شده است.

مباني انسان شناختي اين برهان به قرار ذيل است:

الف ـ انسان «مدني الطبع» و ذاتاً اجتماعي است.

ب ـ اختلاف و نزاع طبيعي و ذاتي انسانهاست.

ج ـ انسان محدود به همين دنيا و زندگي 60 تا نهايتاً 150 سال نيست بلكه ادامه دارد.

د ـ ابزار شناخت انسان محدود است و نمي‌تواند به ابعاد زندگي انسان از ابتدا تا انتها (دنيا و آخرت) احاطه كامل پيدا كند و طبعاً نمي‌تواند قوانيني كه ضامن سعادت او باشد، وضع كند.

هـ ـ نقايض فوق امكان جبران دارد؛1) ارسال قوانين كامل در قالب وحي. 2) تعيين يكي از افراد بشر به عنوان آورنده‌ي وحي.

و ـ انسان قادر به دريافت  فهم تمامي ابعاد وحي نيست. لذا نياز به شخص ديگر تحت عنوان «امام» دارد.

ز ـ رسول و امام بايد دو برجستگي مهم داشته باشد تا بتواند محجوريت و نقص انسانهاي عادي را جبران كند آن دو ويژگي عبارت است از: 1ـ علم كامل  2ـ عصمت مطلق. و داشتن اين دو صفت براي نوع بشر امكان پذير است.

ح ـ در صورت نبود «رسول» و «امام» شخصي كه عالم به وحي باشد و برجستگي اخلاقي در حد انسان عادي(نه معصوم) داشته باشد(فقيه عادل) مي‌توانند محجوريت عامه انسان را رفع نمايد.

آنچه را برشمرديم مباني انسان شناختي است كه 5 مورد اول را همه‌ي مسلمانها اعم از شيعه و سني قبول دارند. مورد 6و7 مبناي انسان شناختي اختصاصي شيعيان است (همانكه عده‌اي آن را انسان شناختي هابزي تعبير مي‌كرد و ما از آن به انسان شناختي ياد كرديم).

مورد 8 مبناي انسان شناختي خاص «ولايت فقيه» است بر اساس اين برهان، ولايت فقيه 8 مبناي انسان شناختي دارد كه 5 مورد آن (5، 4، 3، 2، 1) عام و 2مورد آن (6و7) خاص و يك مورد آن (8) اخص مي‌باشد.

دليل دوم: برهان مبتني بر قاعده‌ي لطف

متكلمين براي اثبات نبوت و امامت به قاعده‌ي لطف تمسك كرده‌اند. برخي حكما نيز با تبديل لطف به مقتضاي حكمت، آن را مستند اثبات نبوت و امامت قرار داده‌اند، اين برهان با تفكيك مقدماتش به شرح ذيل است:

مقدمه‌ي اول قاعده‌ي لطف، هر آنچه صلاحيت داشته باشد كه با آن مكلف اقرب به طاعت و ابعد از معصيت باشد، به شرطي كه به حدّ الجاء و اجبار نرسد واگر فوت شود غرض نيز فوت شود، از باب لطف (يا به مقتضاي حكمت) بر خداوند واجب است.

مقدمه‌ي دوم. بعثت و ارسال رسل از مصاديق قاعده‌ي لطف است. امامت نيز همچون نبوت از ديگر مصاديق لطف است.

براي اثبات ولايت فقيه با تمسك به اين برهان، با توسعه‌ي مقدمه‌ي دوم آن، ولايت فقيه نيز از مصاديق قاعده‌ي لطف يا حكمت دانسته شده است: «»هم آفرينش و ايجاد تكويني فقيهان واجد شرايط در عصر غيبت به مقتضاي حكمت الهي بر مبناي حكيمان يا قاعده‌ي لطف متكلمان واجب است...و هم دستور و نصب تشريعي آنان برابر همين تعبيرهاي ياد شده لازم است.»[14]در اين برهان تمامي مباني انسان شناختي دليل قبلي وجود دارد. مبناي اخص كه در مورد «ولايت فقيه» از اين برهان به دست مي‌آيد اين است كه:

 وحي ارسال رسل و نصب امام، براي جبران نقص و محجوريت انسانهاي عادي كافي نيست. اگر عنصر ديگري بر آن اضافه نشود همچنان نقض غرض ادامه دارد. عنصر ديگر عبارت است از «آفرينش و ايجاد تكويني فقيهان واجد شرايط در عصر غيبت... و نصب تشريعي آنان...».

آنچه در بالا آورده شد مهمترين براهين عقلي محض است كه براي اثبات رسالت، امامت و «ولايت فقيه» ارائه شده است البته براهين مركب از عقل وحي نيز براي اثبات «ولايت فقيه» ارائه شده كه داراي نكات انسان شناختي خاص فراتر از نكات ياد شده ندارد و ما از بيان آنها خود داري مي‌كنيم.[15]

نتيجه گيري:

«ولايت فقيه» بدون «امامت» و «امامت» بدون رسالت نه قابل تصور است و نه قابل استدلال. پذيرش لزوم وحي، رسالت، امامت و ولايت فقيه مبتني بر انسان شناختي خاص است. مباني انسان شناختي ذيل براي رسالت امامت و ولايت فقيه لازم است.

1. انسان «مدني الطبع» و ذاتاً اجتماعي است.

2. اختلاف و نزاع طبيعي و ذاتي انسانهاست.

3. انسان محدود به همين دنيا و زندگي 60 تا نهايتاً 150 سال نيست بلكه ادامه دارد.

4. ابزار شناخت انسان محدود است و نمي‌تواند به ابعاد زندگي انسان از ابتدا تا انتها (دنيا و آخرت) احاطه كامل پيدا كند و طبعاً نمي‌تواند قوانيني كه ضامن سعادت او باشد، وضع كند.

5. نقايض فوق امكان جبران دارد؛ ارسال قوانين كامل در قالب وحي تعيين يكي از افراد بشر به عنوان آورنده‌ي وحي.

6. انسان قادر به دريافت  فهم تمامي ابعاد وحي نيست. لذا نياز به شخص ديگر تحت عنوان «امام» دارد.

7. رسول و امام بايد دو برجستگي مهم داشته باشد تا بتواند محجوريت و نقص انسانهاي عادي را جبران كند آن دو ويژگي عبارت است از: 1ـ علم كامل  2ـ عصمت مطلق. و داشتن اين دو صفت براي نوع بشر امكان پذير است.

8.  در صورت نبود «رسول» و «امام» شخصي كه عالم به وحي باشد و برجستگي اخلاقي در حد انسان عادي داشته باشد(فقيه عادل) مي‌توانند محجوريت عامه انسان را رفع نمايد.

9.  وحي ارسال رسل و نصب امام، براي جبران نقص و محجوريت انسانهاي عادي كافي نيست. اگر عنصر ديگري بر آن اضافه نشود همچنان نقض غرض ادامه دارد. عنصر ديگر عبارت است از «آفرينش و ايجاد تكويني فقيهان واجد شرايط در عصر غيبت... و نصب تشريعي آنان...».